Лексика
Телдәге бөтә һүҙҙәр телдең һүҙ байлығынйәки лексик составын тәшкил итә.
Төшөнсәнең һүҙ менән бирелеүе, һүҙҙә сағылыуы һүҙҙең лексик мәғәнәһе тип атала.
Һүҙҙәрҙең мәғәнәләрен һүҙлектәрҙә аңлаталар. Башҡорт теле һүҙлектәренән аңлатмалы, башҡортса русса, русса-башҡортса һәм орфография һүҙлектәре бар.
Һүҙҙең мәғәнәһен төрлө юл менән аңлатырға мөмкин. Мәҫәлән, а) мәғәнәләре буйынса яҡын һүҙҙәрҙе йәнәш ҡуйыу менән, б) шул һүҙ аңлатҡан предметтың билдәләрен күрһәтеү юлы менән, в) һүҙ киҫәктәренең мәғәнәләрен асыу аша.
а) булдыҡлы — һәләтле, эшсән, тырыш кеше;
б) арпа — оҙон ҡылсыҡлы, орлоғо көп эсендә өлгөрөүсе, ярма әҙерләүгә файҙаланыусы башаҡлы үҫемлек;
в) ҡулъяулык — танау, ауыҙ, ҡул һөртөү өсөн ҡулланылған бәләкәй дүрткел сепрәк.
Һүҙҙең лексик мәғәнәһенән тыш грамматик мәғәнәһе лә була. Мәҫәлән: ат - исем, уртаҡлыҡ исем, берлектә, төп килештә; алды - ҡылым, хәбәр һөйкәлеше, үткән заманда, берлектә, барлыҡта.
Һүҙҙең күп мәғәнәлелеге.
Ҡайһы бер һүҙҙәр бер нисә мәғәнәлә ҡулланыла. Уларҙы күп мәғәнәле һүҙҙәр тип йөрөтәләр: кире юл, кире яуап, кире кеше, кире боролоу, кире килеү, кире китеү, кире уйлау һ. б.
Бер генә мәғәнәлә йөрөгән һүҙҙәр бер мәғәнәле һүҙҙәртип атала: Һуңғы йылдарҙа беҙҙең урмандарҙа мышы бик үрсеп китте. Шулай ҙа мышыны атыу ныҡ тыйыла. Был һөйлөмдәрҙә мышы һүҙе тик бер генә мәғәнәлә ҡулланылған.
Күп мәғәнәле һүҙҙәр төп мәғәнәле бер һүҙҙән киңәйеп барлыҡҡа килгәндәр. Мәҫәлән: баш тигәндән иң тәүҙә кеше башын аңлайбыҙ. Был төп мәғәнә була. Башҡа һүҙҙәр менән килгәндә лә теге йәки был предметтың башланған өлөшөн, юғары нөктәһен аңлата: тау башы, таяҡ башы, йылға башы һ. б.
Һүҙҙәрҙең күсмә мәғәнәһе.
Һүҙҙәр тура мәғәнәнән тыш күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла. Ундай һүҙҙәрҙе күсмә мәғәнәле һүҙҙәр тип йөрөтәләр: алтын көҙ, тәрән тойғо, шаян нур.
Синонимдар - яҙылыштары буйынса төрлө, мәғәнәләре буйынса бер-береһенә яҡын булған һүҙҙәр. Изгелек, яҡшылыҡ.
Антонимдар - ҡапма-ҡаршы мәғәнәле һүҙҙәр. Яҡшылыҡ - яманлыҡ.
Омонимдар – яҙылыштары буйынса бер төрлө, мәғәнәләре буйынса төрлө булған һүҙҙәр. Яҙ (исем), яҙ (ҡылым)
Башҡорт теленең лексикаһы – башҡорт телендәге бөтә һүҙҙәрҙең йыйылмаһы. Ул башҡорт теленең һүҙлек байлығын өйрәнә. Башҡорт теленең лексик байлығы төп башҡорт һүҙҙәренән һәм үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән тора.
Башҡорт телендәге үҙләштерелгән һүҙҙәр өс төркөмгә бүленә:
1)фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр, 2) ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр, 3) рус теленән һәм рус теле аша Көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр.
Фарсы теленән көнкүреш, тормош, сауҙа эше менән бәйле һүҙҙәр үҙләштерелгән: тәҙрә сынйыр, һабын, сүмес һ.б.
2)Ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр уҡыу, уҡытыу, аң-белем менән бәйле һүҙҙәр: әлифба, китап, мәктәп, ҡәләм, ғаилә, фән һ.б.
3)Рус теленән дә тормош-көнкүреш, һөнәр – кәсеп, мәҙәниәт, мәғариф һ.б. тармаҡтарға ҡараған бик күп һүҙҙәр үҙләштерелгән: эшләпә, лампа, травмвай, пароход, йәшник һ.б.
Рус теле аша Көнбайыш Европа телдәренән дә һүҙҙәр үҙләштерелгән: магнит, республика, директор, мастер, диплом, футбол, актер, опера һ.б.
Теге йәки был һөнәр (профессия) эйәләре ҡуллана торған һүҙҙәрҙе профессиональ һүҙҙәр тип йөрөтәләр. Мәҫәлән: ангина, бинт, йод, пинцет, скальпель.
8. Яуап: 1
Бер нисә тел өсөн уртаҡ булған һүҙҙәр интернациональ (халыҡ-ара) һүҙҙәр тип атала. Мәҫәлән: негатив, дивизия, пинцет, пейзаж, кросс, ринг, центнер һ.б.
9. Яуап: 1
Телдә барлыҡҡа килгән яңы һүҙҙәрҙе неологизмдар тип атайҙар.
10. Яуап: 2
Заманалар үҙгәреү менән, ҡайһы бер предметтар, төшөнсәләр телдән бөтөнләй тиерлек төшөп ҡала. Бындай һүҙҙәрҙе иҫкергән һүҙҙәр – тарихи һүҙҙәр тип атайҙар. Мәҫәлән: нэпман, сабата, большевик, кулак, аҡтар, ҡыҙылдар һ.б.
11. Яуап: 2
Хәҙерге ваҡытта ҡулланылышта йөрөгән ҡайһы бер төшөнсәләрҙең, предметтарҙың иҫкергән (элекке) атамалары архаизмдар тип атала. Мәҫәлән: мөғәллим-уҡытыусы, сәғәдәт-бәхет, шәкерт-студент һ.б.
12. Яуап: 4
Ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр уҡыу, уҡытыу, аң-белем менән бәйле һүҙҙәр: әлифба, китап, мәктәп, ҡәләм, ғаилә, фән, ғилем, мәғариф һ.б.
13. Яуап: 3
Картуф-картошка, самауыр-самовар, өҫтәл-стол
14. Яуап: 2
Башҡорт теленең көндәлек тормошта йыш ҡулланыла торған һүҙҙәре бар. Бындай һүҙҙәрҙе дөйөм (киң) ҡулланылышлы һүҙҙәр тип йөрөтәләр. Дөйөм ҡулланылышлы һүҙҙәр бөтә башҡорт халҡы өсөн аңлашыла. Мәҫәлән: ай, ҡояш, яҡшы, башҡорт, атай, әсәй, эш, эшлә һ.б.
15. Яуап: 3
Диалект һүҙҙәр тип әҙәби телдә ҡабул ителмәгән, ерле һөйләштәр өсөн генә хас булған һүҙҙәрҙе атайҙар. Мәҫәлән: ҡойо-ҡоҙоҡ, ҡапсыҡ-тоҡ, әберсә- ҡура еләге, мышар-миләш, чәй-сәй һ.б.
16. Яуап: 2
Телмәрҙең кемгә, нимәгә төбәлгәнен белдергән һүҙ өндәш һүҙ тип атала.
Өндәш һүҙҙәр йәки һүҙбәйләнештәр һөйләмдең башҡа киҫәктәренән һәр саҡ өтөр менән айырыла: Малайҙар, ҡайҙа киттегеҙ? Әйтсе, ҡошсоғом, кемдәр һине ҡыйырһытты? Ҡасан гына үҫеп етерһең инде, ҡолонсағым!
Өндәш һүҙ һөйләмдең башында килеп, көслө тойғо менән әйтелгәндә, унан һуң өндәү билдәһе ҡуйыла:
Сәйҙел, Зәйнәп!
Әйҙә киттек шунда,
Бәлки, йырҙы ҡабат башларбыҙ. (Ғ.Сәләм)
17. Яуап: 3
Октябрь, Пермь, рояль
Төп башҡорт һүҙҙәрендә ялғауҙарҙың ҡалынлығы һәм нәҙеклеге һүҙҙең нигеҙенә ҡарап йөрөй: нигеҙе ҡалын һүҙгә ҡалын ялғау ҡушыла: ҡая - ҡаяны, һарыҡ — һарыҡҡа, тоҙ - тоҙҙоң, ҡар - ҡарҙа, таш - таштан; нигеҙе нәҙек һүҙгә нәҙек ялғау ҡушыла: өй - өйгә, бәйге - бәйгене, беренсе - беренселәр, төлкө - төлкөнөкө.
Һүҙ -ль, -нь хәрефтәренә тамамланһа һәм бер рәттән килгән ике тартынҡының һуңғыһы йомшаҡ булһа, ул һүҙҙәргә нәҙек ялғау ҡушыла: фестиваль - фестивалгә, июнь - июндә, пристань - пристанде, нефть - нефттән, верфь - верфте.
Фамилиялар -ев, -ин хәрефтәренә бөткәндә, нәҙек нигеҙле һүҙгә нәҙек, ҡалын нигеҙле һүҙгә ҡалын ялғау ҡушыла: Исмәғилевте, Байышевтан, Мостафиндың, Сафиндың.
18. Яуап: 3
Хәҙерге башҡорт телендә ҡулланыла торған һүҙҙәр уның һүҙлек составын тәшкил итә. Телдәге бөтә һүҙҙәр йыйылмаһын лексика тип йөрөтәләр.
Башҡорт телендәге үҙләштерелгән һүҙҙәр өс төркөмгә бүленә:
1)фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр, 2) ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр, 3) рус теленән һәм рус теле аша Көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр.
1)Фарсы теленән көнкүреш, тормош, сауҙа эше менән бәйле һүҙҙәр үҙләштерелгән: тәҙрә сынйыр, һабын, сүмес һ.б.
2)Ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр уҡыу, уҡытыу, аң-белем менән бәйле һүҙҙәр: әлифба, китап, мәктәп, ҡәләм, ғаилә, фән һ.б.
3)Рус теленән дә тормош-көнкүреш, һөнәр – кәсеп, мәҙәниәт, мәғариф һ.б. тармаҡтарға ҡараған бик күп һүҙҙәр үҙләштерелгән: эшләпә, лампа, травмвай, пароход, йәшник һ.б.
Рус теле аша Көнбайыш Европа телдәренән дә һүҙҙәр үҙләштерелгән:
грек теленән: драма, театр, лексика, комедия, гимн, физика, философия һ.б.;
инглиз теленән: футбол, хоккей, фильм, финиш, блок, чемпион, джемпер һ.б.,
итальян теленән: авария, опера, ария, балерина, виртуоз, фортепьяно һ.б.;
латин теленән: авиация, автор, академия, ангина, глобус, градус, декан һ.б.;
немец теленән: абзац, граф, орден, полиция, ракета, флейта, мастер, кран һ.б.;
француз теленән: аванс, афиша, пейзаж, экран, жюри,
голланд теленән: бак, бакен, вымпел, компас, рейд, дамба, дрейф һ.б.